Μια μικρή χώρα σκαρφαλωμένη στις απόκρημνες πλαγιές των Ιμαλαΐων κατάφερε να μαγέψει τη Δύση με μια ιστορία που μοιάζει να ξεπήδησε από κάποιον παλιό θρύλο. Το Μπουτάν δεν μετρά λένε την πρόοδό του με το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν αλλά με την Ακαθάριστη Εθνική Ευτυχία (Gross National Happiness – GNH).
Ένας βασιλιάς που απορρίπτει την ψυχρή γλώσσα των αριθμών για χάρη της «ευτυχίας του λαού». Ένα σύνθημα που βρήκε πρόσφορο έδαφος σε κοινωνίες κουρασμένες από την αποξένωση της οικονομικής μεγέθυνσης. Πόσο αληθινή είναι όμως αυτή η εικόνα; Και πόσο μοιάζει με τα «καθρεφτάκια για τους ιθαγενείς», που λάμπουν αλλά δεν έχουν καμία αξία;
Οι δύο κόσμοι της «ευτυχίας»
Η πρώτη αντίφαση προκύπτει αμέσως μόλις συγκρίνουμε τον δείκτη GNH με την Έκθεση Παγκόσμιας Ευτυχίας (World Happiness Report – WHR).
Η WHR, που εκδίδεται υπό την αιγίδα του ΟΗΕ και του Δικτύου Βιώσιμης Ανάπτυξης, βασίζεται σε ένα απλό ερώτημα: «Πόσο ικανοποιημένος είστε από τη ζωή σας;». Οι απαντήσεις συλλέγονται από το Gallup World Poll και αποτυπώνονται σε μια κλίμακα 0–10. Οι Σκανδιναβικές χώρες κυριαρχούν σταθερά, με τη Φινλανδία να βρίσκεται στην κορυφή. Η Ελλάδα το 2025 κατατάσσεται 81η, η Κύπρος 67η.
Το Μπουτάν, τις φορές που συμπεριλαμβάνεται, εμφανίζεται πολύ χαμηλότερα, ας πούμε στην έκθεση του 2019 ήταν στην 95η θέση. Άλλες χρονιές απουσιάζει εντελώς, καθώς δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα.
Αντίθετα, ο δείκτης GNH δεν προκύπτει από υποκειμενικές απαντήσεις αλλά από μια κρατικά καθορισμένη μεθοδολογία: 9 τομείς (εκπαίδευση, υγεία, κοινότητα, περιβάλλον κ.ά.), 33 υποδείκτες, και ένα μαθηματικό κατώφλι επάρκειας. Μια περίπλοκη φόρμουλα, σχεδιασμένη από την Επιτροπή GNH, που αποφασίζει ποιος θεωρείται «ευτυχισμένος».
Με άλλα λόγια: το WHR καταγράφει τι λένε οι άνθρωποι, ενώ το GNH ορίζει τι θεωρεί «ευτυχία» το κράτος.
Από τον δείκτη στην προπαγάνδα
Το GNH θα μπορούσε να είναι ένα ενδιαφέρον εργαλείο πολιτικής. Αντί να κυνηγάει τυφλά την αύξηση του ΑΕΠ, μια χώρα επιλέγει να μετρά και την ψυχική υγεία, τις κοινοτικές σχέσεις, το περιβάλλον. Σε θεωρητικό επίπεδο, είναι μια ωραία ιδέα, μια ενδιαφέρουσα πρόταση απέναντι στη μονομανία της ανάπτυξης.
Όμως στην πράξη, η ιστορία του Μπουτάν κρύβει σκοτεινές πλευρές.
- Στη δεκαετία του ’90, δεκάδες χιλιάδες Λχοτσάμπα (πολίτες νεπαλικής καταγωγής) εκδιώχθηκαν βίαια από τη χώρα – μια υπόθεση που διεθνείς οργανώσεις χαρακτήρισαν ως εθνοκάθαρση.
- Η ελευθερία του Τύπου έχει καταρρεύσει: από την 33η θέση το 2022, το Μπουτάν βρέθηκε το 2025 στην 152η, σύμφωνα με τους Δημοσιογράφους Χωρίς Σύνορα.
- Ο μύθος περί «Υπουργείου Ευτυχίας» είναι παραπλανητικός. Το Μπουτάν δεν διαθέτει τέτοιο θεσμό· έχει απλώς την Επιτροπή GNH. Το πραγματικό «Υπουργείο Ευτυχίας» ιδρύθηκε στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα το 2016.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η ευτυχία μετατρέπεται εύκολα από φιλοσοφικό ιδεώδες σε εργαλείο πολιτικής νομιμοποίησης.
Οι παγίδες της αυτοαναφερόμενης «ευτυχίας»
Εδώ έρχεται να φωτίσει το ζήτημα η φιλοσοφία της Μάρθας Νουσμπάουμ και του Αμάρτια Σεν. Στη θεωρία των «ικανοτήτων» (capabilities approach) τονίζεται ότι η ευτυχία δεν αρκεί να δηλώνεται, πρέπει να συνοδεύεται από πραγματικές δυνατότητες.
Μια γυναίκα που δεν πήγε ποτέ σχολείο μπορεί να δηλώνει ικανοποιημένη, απλώς γιατί δεν έμαθε να ονειρεύεται αλλιώς. Όπως έγραφε η Νουσμπάουμ (στο εξαιρετικό βιβλίο “η Θεραπεία της επιθυμίας”, στα ελληνικά θα το βρείτε στις εκδόσεις Θύραθεν):
“ οι γυναίκες στην Ινδία μπορεί να δηλώνουν ευτυχισμένες παρά το ότι δεν πηγαίνουν σχολείο, γιατί οι προτιμήσεις τους έχουν προσαρμοστεί στην κοινωνική τους εμπειρία. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι αυτή η κοινωνία ευημερεί, εφόσον αποτυγχάνει να εξασφαλίσει στις γυναίκες την ευκαιρία της εκπαίδευσης, που με τη σειρά της θα τις οδηγήσει και σε άλλες ευκαιρίες ή ικανότητες.”
Αυτό σημαίνει ότι η δήλωση «είμαι ευτυχισμένος» δεν έχει βαρύτητα αν δεν εξετάσουμε το πλαίσιο: αν υπάρχει ελευθερία έκφρασης, ισότητα, πρόσβαση σε εκπαίδευση και δικαιώματα. Αλλιώς η «ευτυχία» μπορεί να μην είναι τίποτα παραπάνω από μια μορφή μαθημένης απελπισίας.
Ευτυχία χωρίς ελευθερία;
Η περίπτωση του Μπουτάν μάς αναγκάζει να θέσουμε το δύσκολο ερώτημα: μπορεί μια κοινωνία να είναι πραγματικά «ευτυχισμένη» αν ταυτόχρονα περιορίζει τα δικαιώματα, φιμώνει τον Τύπο, και κλείνει τα μάτια στην ιστορία των προσφύγων της;
Αν η απάντηση είναι «ναι», τότε η ευτυχία γίνεται μια βιτρίνα, ένας δείκτης που μετρά το χαμόγελο και τυφλώνεται στο δάκρυ. Αν η απάντηση είναι «όχι», τότε οφείλουμε να δούμε την ευτυχία ως πολύπλευρο αγαθό, που συνδέεται αδιάρρηκτα με τις ελευθερίες και τις ευκαιρίες.
Το Μπουτάν συνεχίζει να προβάλει διεθνώς το GNH ως «εναλλακτική στον δυτικό υλισμό». Και δεν είναι τυχαίο που η αφήγηση αυτή έχει απήχηση: ποιος δε θα ήθελε έναν κόσμο όπου το κράτος φροντίζει για την «ευτυχία» και όχι για το ΑΕΠ;
Όμως η διεθνής Έκθεση Παγκόσμιας Ευτυχίας παρουσιάζει μια πολύ πιο πεζή εικόνα: το Μπουτάν βρίσκεται χαμηλά, δίπλα σε χώρες που παλεύουν με φτώχεια και ελλείψεις. Οι κάτοικοί του δε δηλώνουν πιο ευτυχισμένοι από τους Έλληνες ή τους Κυπρίους, παρά το «branding» της χώρας.
Η διαφορά αυτή δεν είναι τεχνικό λάθος, είναι το ίδιο το αποτέλεσμα του ότι μιλάμε για δύο διαφορετικές μετρήσεις. Το ένα είναι εργαλείο δημόσιας πολιτικής, το άλλο παγκόσμιο βαρόμετρο αυτοαναφορών.
Η ευτυχία είναι σημαντική. Όμως όταν χρησιμοποιείται σαν πολιτικό εργαλείο, κινδυνεύει να γίνει ψευδαίσθηση. Σαν τα καθρεφτάκια που μοίραζαν οι αποικιοκράτες στους ιθαγενείς: λάμπουν, εντυπωσιάζουν, αλλά δεν έχουν καμία αξία μπροστά στην αλήθεια. Αν δεν συνοδεύεται από ελευθερία, ισότητα, δικαιώματα και θεσμούς, τότε η ευτυχία δεν είναι τίποτα άλλο από ένα σύνθημα. Ένα φανταχτερό περιτύλιγμα που κρύβει την πραγματικότητα.
Το Μπουτάν μάς υπενθυμίζει ότι η ευτυχία δεν είναι αριθμός. Είναι μια πολύπλευρη εμπειρία που απαιτεί δικαιώματα, ελευθερίες και προοπτική. Όσο κι αν οι δείκτες προσπαθούν να την ποσοτικοποιήσουν, η ουσία παραμένει η ίδια: χωρίς ελευθερία, δεν υπάρχει ευτυχία.
Το ερώτημα λοιπόν παραμένει ανοιχτό: θέλουμε να μετράμε την ευτυχία μας με ειλικρίνεια ή να αρκεστούμε σε καθρεφτάκια που τυφλώνουν;
***
Γιώργος Γιώτης
by Αντικλείδι , https://antikleidi.com
