Μπορεί ένας ψηφιακός συνομιλητής να μας βοηθήσει να εξετάζουμε τις επιθυμίες και τους φόβους μας, χωρίς να του παραδώσουμε και την κρίση μας; Το πείραμα ενός «Ψηφιακού Κήπου».
Ας ξεκινήσουμε με μια ιστορία.
Στα παλιά τα χρόνια, ένας πατέρας με τον γιο του και τον γάιδαρό τους προχωρούν στον δρόμο για να πάνε στο παζάρι. Στο Αιγίνιο, στον Άγιο Μάμμα, θα σας γελάσω.
Εκεί που περπατούν και οι δύο δίπλα στο ζώο, τους βλέπει κάποιος και τους φωνάζει:
«Καλά βρε, τόσο χαζοί είστε; Έχετε ολόκληρο γάιδαρο κι εσείς πάτε με τα πόδια;»
Το σκέφτεται λίγο ο πατέρας, κοιτάζει τον γιο του και του λέει: «Άντε, πήδα πάνω. Δίκιο έχει».
Λίγο παρακάτω, στον δρόμο τους βλέπει μια γυναίκα και τους φωνάζει:
«Ντροπή σας! Ο μικρός καβάλα και ο γέρος πατέρας του με τα πόδια;»
Οπότε κατεβαίνει ο γιος και ανεβαίνει ο πατέρας.
Παρακάτω βγαίνει στη δημοσιά ένας τρίτος:
«Ρε, τι πατέρας είναι αυτός; Αυτός καβάλα κι έχει το κακόμοιρο το παιδί να περπατάει!»
Οπότε τώρα ανεβαίνουν και οι δύο. Και φυσικά έρχεται ο επόμενος:
«Κακομοίρη γάιδαρε! Θα το πεθάνετε βρε το ζωντανό, δεν ντρέπεστε λίγο;»
Και κάπως έτσι, στην προσπάθειά τους να ακούσουν τους πάντες, στο τέλος δεν ξέρουν πια ούτε ποιος πρέπει να καβαλήσει ούτε προς τα πού πάνε. Μάλιστα, σε μια εκδοχή της ιστορίας, λένε ότι στο τέλος πήραν αυτοί τον γάιδαρο καβάλα.
Ε λοιπόν κάπως έτσι νιώθω κι εγώ με την τεχνητή νοημοσύνη. Μπερδεμένος.
Και στο τέλος κινδυνεύουμε να κάνουμε ό,τι έκανε ο πατέρας με τον γιο: αντί να χρησιμοποιούμε το εργαλείο, να μας χρησιμοποιεί. Να το κουβαλάμε εμείς στην πλάτη και μάλιστα να το ρωτάμε αν το κουβαλάμε σωστά.
Οπότε; «είναι καλή ή κακή η τεχνητή νοημοσύνη;» Εδώ λοιπόν δεν θα απαντήσουμε σε αυτή την πολύ μεγάλη και πολύ αφηρημένη ερώτηση. Θα αναρωτηθούμε για κάτι πιο μικρό και, πιστεύω πιο επικούρειο:
Μπορούμε να πάρουμε αυτό το νέο εργαλείο και να το βάλουμε να υπηρετήσει έναν καλό σκοπό, την ηρεμία και την αυτάρκειά μας; Να μας βοηθάει δηλαδή να ξεκαθαρίζουμε τι ξέρουμε, τι δεν ξέρουμε, τι πραγματικά θέλουμε και τι απλώς νομίζουμε ότι θέλουμε Και όχι για να δείχνουμε ότι ξέρουμε περισσότερα πράγματα ώστε να κοκορευόμαστε στους άλλους.
Και κάπως έτσι γεννήθηκε μέσα μου η ιδέα του «Ψηφιακού Κήπου».
Αναρωτήθηκα λοιπόν αν θα μπορούσε άραγε να υπάρχει μια μηχανή, που να ήταν δομημένη πάνω στις αρχές της επικούρειας φιλοσοφίας και απόλυτα ευθυγραμμισμένη με την επικούρεια ηθική. Πώς θα λειτουργούσε ένας τέτοιος αλγόριθμος που δεν επιδιώκει την υποταγή ή την εμπορευματοποίηση του χρήστη, αλλά αντίθετα στοχεύει στην ψυχική του απελευθέρωση, την αταραξία και την ηθική του αυτάρκεια;
Να ξεκαθαρίσω κάτι από την αρχή. Δεν έφτιαξα δα και τον Επίκουρο σε υπολογιστή, μην τρελαθούμε. Ούτε ανέστησα τον φιλόσοφο, ούτε βρήκα τα χαμένα του χειρόγραφα, όπως ένας γνωστός τηλεβιβλιοπώλης, εδώ στη βόρεια Ελλάδα, και δεν έχω καμία πρόθεση να σας πω ότι δημιούργησα μια εφαρμογή που γνωμοδοτεί «ο Επίκουρος θα έλεγε αυτό» κάθε φορά που τον ρωτάτε για κάποιο θέμα.
Αυτό που έφτιαξα είναι πολύ πιο μέτριο. Μια εφαρμογή σε ένα από αυτά τα μοντέλα, στο Gemini συγκεκριμένα, που προσπαθεί να λειτουργεί σαν επικούρειος συνομιλητής. Την έχω συνδέσει με το παλιό NotebookLM (που πλέον λέγεται Gemini Notebook), όπου έχω συγκεντρώσει τις πηγές που θέλω να χρησιμοποιεί και είχα διαθέσιμες: αρχαία κείμενα, μεταφράσεις, βιβλία, άρθρα, σημειώσεις, ομιλίες και σύγχρονες μελέτες ελληνικές και ξένες (μπορείτε να δοκιμάσετε τη μηχανή ΕΔΩ)
Η σημαντική για μένα διαφοροποίηση από μια άλλη μηχανή είναι ότι οι απαντήσεις της δεν ξεκινάνε από το «τι θυμάται γενικά το μοντέλο από το διαδίκτυο», αλλά, όσο γίνεται, από τις πηγές που του έχω βάλει να βλέπει πρώτα. Αυτό στην ορολογία της τεχνητής νοημοσύνης λέγεται grounding. Εγώ προτιμώ να το λέω πιο απλά: βγάλε το σκασμό πριν μιλήσεις και κοίτα τι λένε οι πηγές, τα βιβλία.
Ας μη φανταστούμε όμως ότι εξαλείφει όλα τα λάθη. Καμία τέτοια ρύθμιση δεν κάνει τη μηχανή αλάθητη. Απλά μειώνει τον χώρο για αυτοσχεδιασμό και, το πιο σημαντικό, μου επιτρέπει να ελέγχω από πού βγήκε μια απάντηση.
Δεν σας το λέω τυχαία αυτό. Τα πράγματα είναι απλά, τα γλωσσικά μοντέλα έχουν κληρονομήσει ένα ανθρώπινο και πολύ επικίνδυνο ελάττωμα: μπορούν να ακούγονται πολύ σίγουρα ακόμη κι όταν κάνουν λάθος ή πουν μια χαζομάρα. Είμαι σίγουρος ότι θα έχετε κι εσείς έναν τέτοιο συγγενή ή φίλο που δεν έχει διαβάσει ποτέ για ένα θέμα, αλλά στο τραπέζι έχει πάντα άποψη για το θέμα.
Οπότε ο πρώτος κανόνας της δικής μου μηχανής ήταν απλός: αν δεν το ξέρεις από τις πηγές, μην το παίζεις Επίκουρος (όχι ότι πιάνει ντε και καλά).
Προσωπικά λοιπόν αντιλαμβάνομαι την εφαρμογή σαν μια ψηφιακή εργαλειοθήκη επικούρειων ασκήσεων και τρόπων σκέψης, που θα μετατρέπει τις επικούρειες γνωσιακές μεθόδους σε διαδραστικά ψηφιακά εργαλεία. Με τη βοήθειά της ο καθένας θα μπορεί να χρησιμοποιεί επικούρειες έννοιες και πρακτικές, που προσπάθησα να μετατρέψω σε ψηφιακά εργαλεία, όπως τον κανόνα, τον αναλυτή επιθυμιών, τη θεραπεία δηγμών, τον πλεοναχό τρόπο, το «λάθε βιώσας», τις συμβουλές για την αποφυγή του πόνου, καθώς και την καταπολέμηση των φόβων απέναντι στους θεούς ή τις δεισιδαιμονίες. Έτσι ώστε να μας «απαγαδιάζει», όπως λέμε στο χωριό μου, δηλαδή να μας ηρεμεί και να ενισχύει την εσωτερική μας αταραξία.
Ο Κήπος έχει μερικά «μονοπάτια», οργανωμένα σε καρτέλες: μάθηση, «Ρώτα τον παππού», αναλυτή επιθυμιών, κοσκίνισμα πληροφοριών, μηχανή επιλογισμού και ένα μικρό «ψυχικό φαρμακείο» με ασκήσεις. Κάθε καρτέλα ενσωματώνει ένα κομμάτι της επικούρειας φιλοσοφίας, όπως αυτή περιγράφεται από τις πηγές.
Από εδώ ξεκίνησα. Αυτό είναι το πρώτο και βασικό εργαλείο που έφτιαξα και το ονόμασα «Ρώτα τον Παππού». Το «παππούς» εμείς εδώ οι φίλοι του κήπου το λέμε χαϊδευτικά. Δεν ξέρω αν θα μας αναθεμάτιζε ο Επίκουρος αν ζούσε ή αν θα του άρεσε!
Η κεντρική ιδέα είναι να μπορεί κάποιος να θέτει ένα πρόβλημα κι η εφαρμογή προσομοιάζοντας σε έναν Επικούρειο Θεραπευτή που μιλάει με παρρησία, φιλία και ενσυναίσθηση να το εξετάσει με βάση τα επικούρεια εργαλεία. Στόχος της είναι να κάνει κάτι χρήσιμο, να μετατρέπει δηλαδή ένα σύγχρονο άγχος σε μια φιλοσοφική ερώτηση.
Μη φανταστείτε όμως ότι θα αρχίσει να μιμείται κανέναν αρχαίο τρόπο ομιλίας και θα μας λέει «ω φίλε» και «τέκνον» κι άλλα τέτοια αρχαιοπρεπή. Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να γράψει:
«Έχω άγχος γιατί όλοι γύρω μου φαίνεται να τα καταφέρνουν καλύτερα από μένα».
Η μηχανή εννοείται ότι δεν χρειάζεται να του πει «μην αγχώνεσαι, όλα θα πάνε καλά». Ο καθένας μας ξέρει καλά ότι τέτοιες διαβεβαιώσεις δεν σημαίνουν τίποτα. Εμένα με ενδιαφέρει να το πάει πιο βαθιά:
Τι ακριβώς φοβάσαι ότι χάνεις; Ασφάλεια; Φιλία; Υγεία; Ή την εικόνα ότι πρέπει να είσαι πιο επιτυχημένος από τους άλλους; Η επιθυμία αυτή φίλε μου είναι φυσική και αναγκαία ή μήπως έχει εισχωρήσει μέσα της μια κενή δόξα, δηλαδή μια κοινωνική απαίτηση που την έχουμε κάνει κτήμα μας χωρίς να την εξετάσουμε;
Μόλις έφτιαξα το εργαλείο κόμπιασα λίγο. Χιούστον, εδώ έχουμε πρόβλημα. Ανέφερα τη λέξη άγχος. Τι άγχος ρε παιδιά; Αφού οι λέξεις έχουν αλλάξει. Εμείς σήμερα λέμε «άγχος», «καριέρα», «status», «burnout». Ο Επίκουρος δεν είχε ούτε TikTok ούτε Instagram — πράγμα που, μεταξύ μας, μπορεί να βοήθησε σημαντικά την αταραξία του, αλλά σίγουρα αποκλείεται να μιλούσε με τέτοιες εκφράσεις, έτσι δεν είναι;
Αν όμως η μηχανή πάρει μια σημερινή λέξη και την κολλήσει πρόχειρα πάνω σε έναν αρχαίο όρο, έχουμε αυτό που λέγεται ψευδαίσθηση ακρίβειας.
Γι’ αυτό σκέφτηκα να προσθέσω ένα μικρό, πτυσσόμενο «λεξικό προλήψεων», όπου ο χρήστης μπορεί να εισάγει μια αφηρημένη λέξη, όπως «επιτυχία», «ανάγκη» ή «ψυχική δυσφορία». Η ΤΝ επιχειρεί μια αποσαφήνιση της έννοιας, μια «γλωσσική εκκαθάριση»: να την καθαρίσει από κοινωνικές αυταπάτες και να τη συνδέσει με την άμεση εμπειρία.
Όχι «τι σημαίνει άγχος γενικά;», αλλά «τι σημαίνει για σένα αυτή τη στιγμή;». Αυτό είναι πολύ πιο κοντά στη λογική που θέλω να έχει ο Κήπος.
Ένα ερώτημα προς τον «παππού» θα μπορούσε να είναι:
«Νιώθω ότι αποτυγχάνω επειδή οι φίλοι μου έχουν πετύχει περισσότερα επαγγελματικά από μένα. Πώς θα μπορούσα να εξετάσω αυτή την ταραχή με επικούρεια κριτήρια;»
Το ενδιαφέρον για μένα δεν είναι αν συμφωνούμε με κάθε φράση που έβγαλε η μηχανή, αλλά αν μπορούμε να δούμε τη διαδρομή από την πηγή μέχρι το συμπέρασμα. Και όπου η πηγή δεν υπάρχει, θέλω να το λέει καθαρά, ότι εδώ δεν σας μιλάει ο Επίκουρος, εδώ κάνουμε μια σύγχρονη εφαρμογή μιας επικούρειας αρχής.
Αυτό, για μένα, είναι βασικό. Δεν θέλω ένα ψηφιακό μαντείο, αλλά έναν συνομιλητή που να ξεχωρίζει το «το κείμενο λέει» από το «θα μπορούσαμε σήμερα να το εφαρμόσουμε έτσι». Γιατί αλλιώτικα φτιάχνουμε απλά έναν παπά ή πάπα, ότι θέλετε.
Σας έτυχε καμιά φορά να θέλετε κάτι πάρα πολύ και, όταν τελικά το αποκτήσετε, να αναρωτιέστε “καλά γιατί τώρα εγώ το ήθελα τόσο αυτό;”
Εδώ λοιπόν έρχεται ο Αναλυτής Επιθυμιών. Γράφουμε τι είναι αυτό που θέλουμε και εξετάζουμε τι κρύβεται πίσω από αυτή την επιθυμία μας, με οδηγό τα τρία γνωστά επικούρεια καλάθια:
Το εργαλείο λοιπόν είναι βασισμένο στην 29η Κύρια Δόξα και λειτουργεί σαν ένα φιλοσοφικό και γνωσιακό φίλτρο, απέναντι στον ανορθολογισμό, που βοηθάει τον χρήστη να διαχειριστεί όσα θέλει απεγνωσμένα, προστατεύοντας την ψυχική του γαλήνη.
Αν ο χρήστης γράψει, για παράδειγμα, «θέλω να αγοράσω ένα πανάκριβο αυτοκίνητο για να με προσέχουν» ή «θέλω να γίνω ο διασημότερος συγγραφέας στον κόσμο», το εργαλείο άμεσα εντοπίζει την κατηγορία της “Κενής Δόξας”. Παράλληλα, η ανάλυση επεκτείνεται και στην ανίχνευση γνωστικών σφαλμάτων, όπως η καταστροφολογία ή η ανάγκη για καθολική κοινωνική αποδοχή ή οι παράλογοι φόβοι που κρύβονται πίσω από μια τέτοια προσκόλληση, προσφέροντας ορθολογική συμβουλή για τη διαφύλαξη της Αταραξίας. Ας πούμε ότι γράφω:
«Θέλω να πάρω το ακριβότερο κινητό της αγοράς».
Η εφαρμογή κανονικά θα έπρεπε να βγάζει ένα χέρι και να με σκαμπιλίζει. Πλάκα κάνω, εννοείται ότι δεν πρέπει αμέσως να με μαλώσει. Γιατί μπορεί όντως να χρειάζομαι καλό κινητό για τη δουλειά μου. Άρα ρωτάει: ποια ανάγκη σου εξυπηρετεί; Τι θα συμβεί αν δεν το αγοράσεις; Τι κομμάτι της επιθυμίας αφορά πραγματική χρήση και τι κομμάτι αφορά το να σε βλέπουν οι άλλοι να κυκλοφορείς με αυτό;
Εδώ ξεκινάει να έχει ενδιαφέρον. Γιατί άμα γράψω «το θέλω επειδή το παλιό μου χάλασε και το χρειάζομαι για τη δουλειά», έχουμε μια διαφορετική συζήτηση.
Άμα όμως γράψω «το θέλω επειδή όλοι οι άλλοι έχουν καλύτερο», ο παππούς συνοφρυώνεται.
Ένα άλλο παράδειγμα είναι το εξής: «Θέλω να αγοράσω ένα πανάκριβο αυτοκίνητο, κυρίως γιατί νιώθω ότι οι άλλοι θα με υπολογίζουν περισσότερο».
Εδώ υπάρχει κάτι που μου αρέσει πολύ στον Επίκουρο. Δεν σου λέει ότι κάθε ηδονή είναι κακή. Το αντίθετο. Αλλά δεν επιλέγουμε κάθε ηδονή μηχανικά. Στην Επιστολή προς Μενοικέα λέει ουσιαστικά ότι μερικές ηδονές τις προσπερνάμε όταν φέρνουν μεγαλύτερη ενόχληση, ενώ μερικούς πόνους τους δεχόμαστε όταν οδηγούν σε μεγαλύτερο καλό. Άρα δεν έχουμε να κάνουμε με κάποιον ασκητικό λογιστή που μας απαγορεύει όλα τα καλά, όλες τις απολαύσεις. Αλλά έχουμε κάποιον που μας εξασκεί στη φρόνηση.
Η τρίτη λειτουργία είναι ίσως η πιο κοντά στη δική μου επαγγελματική διαστροφή: τον έλεγχο των γεγονότων, το fact checking, το κοσκίνισμα της πληροφορίας. Ή, όπως λέει η επικούρεια φιλοσοφία, να μαθαίνεις να ξεχωρίζεις ποια είναι τα γνήσια και ανόθευτα στοιχεία και ποια τα κίβδηλα.
Σκεφτείτε τι κάνουμε σήμερα: Διαβάζουμε μια είδηση στο διαδίκτυο που μας προκαλεί αμέσως φόβο ή οργή. Ενστικτωδώς, το πρώτο πράγμα που κάνουμε είναι να την αναδημοσιεύσουμε. Ο Επίκουρος, για τα κριτήρια της γνώσης, είχε ορίσει έναν αυστηρό «χάρακα» – αυτό που αποκαλούσε Κανόνα – για να μας προστατεύει ακριβώς από αυτόν τον πανικό.
Στην ουσία, μας έλεγε: Πριν πιστέψεις κάτι, κάνε τρεις απλές ερωτήσεις:
Αυτό ακριβώς κάναμε στην εφαρμογή: μετατρέψαμε τον αρχαίο «Κανόνα» σε ένα ψηφιακό φίλτρο. Για να γίνει αυτό πιο νόστιμο και πρακτικό, το χωρίσαμε σε τρία εργαλεία:
Ο χρήστης εισάγει έναν ισχυρισμό που τον ανησυχεί, για παράδειγμα:
«Διάβασα ότι η τεχνητή νοημοσύνη μέσα στα επόμενα πέντε χρόνια θα καταργήσει τις περισσότερες δουλειές. Πώς να αξιολογήσω αυτόν τον ισχυρισμό χωρίς πανικό;»
Αντί για γενικόλογες καθησυχαστικές φόρμουλες, ο αλγόριθμος ξεχωρίζει: τι είναι πρόβλεψη, ποια στοιχεία θα χρειαζόταν για να αποδειχθεί, ποιες εναλλακτικές εξηγήσεις υπάρχουν, και ποιο μέρος του φόβου είναι πραγματικό δεδομένο και ποιο απλή υπόθεση.
Εδώ το εργαλείο γίνεται πιο επιθετικό. Εξετάζει πολιτικούς λόγους, εμπρηστικά άρθρα και δηλώσεις σε τρεις άξονες:
Πώς το κείμενο ταΐζει την απληστία και την απουσία ορίου στο κοινό.
Πώς διογκώνει τεχνητά τον φόβο, ώστε στο τέλος να εμφανιστεί ο ίδιος ο συντάκτης ή ο πολιτικός σαν ο μοναδικός σωτήρας.
Πώς προκαλεί εσκεμμένα συναισθηματική πόλωση και οργή.
Το εργαλείο λειτουργεί σαν ακτινολογικό μηχάνημα: σου δείχνει ποια «κενή επιθυμία» προσπαθεί να σου ξυπνήσει ο δημαγωγός και, για αντίδοτο, σου προτείνει το γνωστό επικούρειο γιατρικό του «Λάθε Βιώσας» (ζήσε στην αφάνεια, μακριά από την τοξικότητα).
Κάτι σαν τον γνωστό διάλογο:
«Θα σας κάνω γεφύρια».
«Μα δεν έχουμε ποτάμια».
«Θα σας κάνω και ποτάμια».
Όταν έρχεσαι αντιμέτωπος με ένα φαινόμενο ή μια είδηση που σε τρομάζει επειδή δεν την κατανοείς, το μυαλό τείνει να εγκλωβίζεται σε μια μοναδική, τρομακτική και δογματική ερμηνεία. Βασισμένο στην Επιστολή προς Πυθοκλή, το εργαλείο αυτό παράγει πολλαπλές λογικές και φυσικές εξηγήσεις για το ίδιο γεγονός. Απέναντι στο άγνωστο (π.χ. σε μια πανδημία ή έναν σεισμό), η μηχανή εξετάζει περισσότερες φυσικές και λογικές εξηγήσεις που είναι συμβατές με όσα γνωρίζουμε, διαλύοντας τον μεταφυσικό τρόμο και την άγνοια.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε σύγχρονο γεγονός έχει πολλές εξίσου καλές εξηγήσεις.
Ένα παράδειγμα ερωτήματος: «Έγινε ξαφνικά μια μεγάλη διακοπή ρεύματος. Πριν καταλήξω ότι πρόκειται για σαμποτάζ, ποιες άλλες φυσικές ή τεχνικές εξηγήσεις πρέπει να εξετάσω;»
Η τέταρτη στάση είναι το «φαρμακείο» της εφαρμογής για την αντιμετώπιση του πνευματικού πόνου, του δηγμού. Το σύμβολό του είναι μια ραγισμένη καρδιά που θεραπεύεται.
Ο δηγμός είναι το οξύ πνευματικό τσίμπημα που προκαλείται όταν μια κενή δόξα προσκρούει στην πραγματικότητα. Περιλαμβάνει 4 εξειδικευμένα εργαλεία:
Ο χρήστης καταγράφει τις ταραχές του, αναζητά την κενή δόξα που ενδέχεται να συνδέεται μαζί τους και λαμβάνει μια επικούρεια συμβουλή. Η καταγραφή αποθηκεύεται τοπικά, με στόχο την προστασία της ιδιωτικότητας. Για παράδειγμα, μπορεί να γράψει:
«Αισθάνομαι έντονο άγχος επειδή με επέκριναν στη δουλειά».
Μια πανέμορφη, διαδραστική άσκηση κοσμικής αποστασιοποίησης επτά επιπέδων. Ξεκινά από το δωμάτιο στο οποίο βρίσκεται κανείς και φτάνει, με αυτόματη περιήγηση, έως το άπειρο σύμπαν των ατόμων. Ο σκοπός της είναι να δούμε τα μεγάλα καθημερινά μας άγχη μέσα σε μια πολύ ευρύτερη προοπτική. Κάθε επίπεδο συνοδεύεται από επικούρεια εδάφια για την ύλη, το κενό και την απεραντοσύνη.
Για να πω, βέβαια, όλη την αλήθεια και να είμαι δίκαιος, αυτή δεν είναι μια αποκλειστικά επικούρεια άσκηση. Μάλλον τη βρίσκουμε πιο έντονα στους Στωικούς φιλοσόφους, αλλά επειδή έχει υπέροχες λουκρήτειες συγγένειες (ο Λουκρήτιος συχνά παρουσιάζει τον Επίκουρο να ταξιδεύει νοητικά «πέρα από τα φλεγόμενα τείχη του κόσμου»), ε, την απαλλοτρίωσα κι εγώ υπέρ του Κήπου!
Η άσκηση «Η Θέα από Ψηλά», ή αλλιώς η κοσμική προοπτική, συνδέεται και με τη συζήτηση για τις πνευματικές ασκήσεις: το νοητικό «ταξίδι» στο άπειρο σύμπαν των ατόμων ως τρόπος να αποστασιοποιηθούμε από τα καθημερινά άγχη και να δούμε τις έγνοιες μας σε διαφορετική κλίμακα.
Ο Επίκουρος δεν πρότεινε την άμεση ικανοποίηση κάθε ηδονής, αλλά τον υπολογισμό (συμμέτρηση) των συνεπειών. Συχνά επιλέγουμε έναν πόνο αν φέρνει μεγαλύτερη ηδονή, ή απορρίπτουμε μια ηδονή αν φέρνει μεγάλο πόνο. Εδώ εισάγουμε έναν ψηφιακό ζυγό ηδονών και πόνων. Ο χρήστης εισάγει ένα δίλημμα, ρυθμίζει τους δείκτες άμεσης/μακροπρόθεσμης συνέπειας και η ΤΝ υπολογίζει το «Σκορ Αταραξίας».
Ο ψηφιακός ζυγός είναι απλώς αφορμή για να κάνεις την ερώτηση που συχνά αποφεύγουμε: «Αυτό που μου φαίνεται καλό τώρα, πού με οδηγεί μετά;»
«Μου προτείνουν μια δουλειά με αρκετά περισσότερα χρήματα, αλλά πολύ λιγότερο ελεύθερο χρόνο και περισσότερο άγχος. Πώς θα το ζύγιζα επικούρεια;»
Φυσικά, δεν περιμένω ούτε θέλω από τη μηχανή να αποφασίσει για μένα και να μου πει «δέξου ή απέρριψε τη δουλειά». Αν κάνει κάτι τέτοιο, η εφαρμογή έχει αποτύχει οικτρά. Περιμένω, όμως, να με βοηθήσει να δω πολύ πιο καθαρά τα κόστη, τις πραγματικές μου ανάγκες και τις κενές προσδοκίες που ίσως έχω τοποθετήσει, τελείως μόνος μου, μέσα σε αυτό το δίλημμα.
Η 4η Κύρια Δόξα και η περίφημη Επιστολή προς τον Ιδομενέα (την οποία, ας μην ξεχνάμε, έγραψε ο ίδιος ο Επίκουρος πεθαίνοντας μέσα σε φρικτούς, αφόρητους πόνους) αποτελούν ίσως την πιο συγκινητική και απτή απόδειξη ότι η φιλοσοφία του δεν ήταν θεωρητική, αλλά εντελώς πρακτική.
Στην άσκηση αυτή, η αντιμετώπιση του πόνου συνδέεται με τη στροφή της προσοχής από το οδυνηρό παρόν στο ευχάριστο, μέσω της ανάκλησης μιας όμορφης ανάμνησης. Αυτή την ηθελημένη, συνειδητή μετατόπιση της προσοχής περιγράφω εδώ ως «απονεστίαση» (avocation). Είναι ένας τρόπος να αξιοποιηθεί πρακτικά η επικούρεια σκέψη, χωρίς αυτό να υποκαθιστά την αντιμετώπιση του ίδιου του πόνου.
Και φτάνω τώρα σε αυτό που, παραδόξως, θεωρώ την πιο σημαντική λειτουργία.
Έχω βάλει την εφαρμογή να υπενθυμίζει στον χρήστη τα όριά της. Με απλά λόγια, να αυτοϋπονομεύεται. Να του λέει, στις απαντήσεις της: «Μη με θεωρείς αυθεντία. Η φρόνηση είναι δική σου δουλειά. Οι πηγές ναι μεν βρίσκονται εδώ, η ανάλυση είναι εδώ, αλλά η ζωή είναι δική σου».
Βέβαια αν το εξετάζαμε επιχειρηματικά αυτό μάλλον είναι πολύ κακή ιδέα. Ευτυχώς δεν προσδοκώ να βγάλω χρήματα από αυτό.
Θα έχετε διαπιστώσει ότι οι περισσότερες εφαρμογές προσπαθούν και χαίρονται όταν μένεις μέσα. Εγώ έφτιαξα μια που, στην καλύτερη εκδοχή της, κάποια στιγμή θα πρέπει να σου πει:
«Άντε βρε ωραία. Φτάνει για σήμερα. Κλείσε με και πήγαινε να βρεις κανέναν φίλο να πείτε δυο κουβέντες».
Η τεχνητή νοημοσύνη είναι πολύ εύκολο να μας γίνει δεκανίκι της σκέψης. Να αρχίσεις να τη ρωτάς τι να γράψεις, τι να αγοράσεις, πώς να απαντήσεις, τι να πιστέψεις, ποιον να αγαπήσεις και κάποια στιγμή να εκχωρήσεις και τη φρόνηση επειδή ήταν βολικό, την πατήσαμε.
Εγώ θέλω μια μηχανή που να είναι χρήσιμη ακριβώς επειδή δεν σε χρειάζεται εξαρτημένο από αυτήν.
Άρα είναι δύο τα πράγματα που δεν θέλω να κάνει ο Ψηφιακός Κήπος.
Πρώτον, δεν θέλω να παριστάνει τον Επίκουρο. Όπου έχουμε πηγή, να την παραθέτει. Όπου κάνουμε μια σύγχρονη εφαρμογή, να το δηλώνει. Και όπου δεν ξέρουμε, να μην κατασκευάζει αρχαία ρητά επειδή ακούγονται ωραία.
Δεύτερον, δεν θέλω να γίνει ψηφιακός θεραπευτής ή ηθικός δικαστής. Αν κάποιος έχει πραγματικό πρόβλημα υγείας σωματικής ή ψυχικής, τότε χρειάζεται άνθρωπο και επαγγελματική βοήθεια, όχι φιλοσοφικό chatbot.
Και αν κάποιος θέλει κάτι που εγώ ή ο αλγόριθμος θεωρούμε «κενό», αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να τον μαλώσουμε. Ο στόχος είναι να τον βοηθήσουμε να το εξετάσει. Η απόφαση παραμένει δική του.
Υπάρχει και κάτι ακόμη. Οι πηγές που έχω βάλει εδώ μέσα καθορίζουν σε σημαντικό βαθμό τον κόσμο που θα δει η εφαρμογή. Αν εγώ επιλέξω φτωχές, μονόπλευρες ή λάθος πηγές, θα έχω μια πολύ ευγενική, πολύ γρήγορη και πολύ καλοσχεδιασμένη μηχανή που θα με βοηθά να κάνω λάθος.
Γι’ αυτό σκέφτομαι στο επόμενο στάδιο να προσθέσω ίσως κι έναν «φιλοσοφικό αντίλογο»: να μπορείς, αν θέλεις, να δεις πώς θα αμφισβητούσε μια επικούρεια θέση ένας Στωικός, ένας Αριστοτελικός ή ένας Νίτσε. Ο σκοπός φυσικά δεν είναι να κάνουμε αγώνα, αλλά τουλάχιστον να μη μετατρέψουμε τον Κήπο σε επιβεβαιωτική προκατάληψη.
Επίσης υπάρχει κάτι ακόμη που μου λείπει από τη σημερινή μορφή. Η επικούρεια φιλοσοφία δεν είναι ατομικό λογισμικό αυτοβελτίωσης. Η φιλία θα έπρεπε να βρίσκεται στον πυρήνα της. Η 27η Κύρια Δόξα λέει ότι από όσα προσφέρει η σοφία για τη μακαριότητα ολόκληρης της ζωής, το μεγαλύτερο είναι η φιλία.
Και στους μεταγενέστερους Επικούρειους, όπως στον Φιλόδημο, βρίσκουμε την παρρησία — την ειλικρινή, διορθωτική κουβέντα μεταξύ φίλων — ως πρακτική φιλοσοφικής αγωγής. Άρα η ιδανική εξέλιξη του Ψηφιακού Κήπου δεν είναι να γίνει εξυπνότερος, γρηγορότερος, ευγενικότερος ή να αντικαταστήσει τους ανθρώπους, αλλά να σε βγάζει έξω και να σε ξαναστέλνει στους ανθρώπους.
Θα ήθελα, για παράδειγμα, να μπορεί μια άσκηση να καταλήγει όχι σε άλλη μια απάντηση από τη μηχανή, αλλά σε μια πρόταση: «Συζήτησέ το με δύο φίλους σου. Ζήτησέ τους να σου πουν τι βλέπουν που εσύ δεν βλέπεις». Αυτό θα ήταν, νομίζω, πολύ πιο κοντά σε έναν πραγματικό Κήπο από οποιοδήποτε καινούργιο μοντέλο.
«ἡ αὐτάρκεια πλοῦτος μέγιστος»
Στην Επικούρου Προσφώνηση 33 γίνεται λόγος για τις βασικές ανάγκες: να μην πεινάς, να μη διψάς, να μην κρυώνεις. Το ζητούμενο είναι να τις έχεις καλυμμένες και να ελπίζεις ότι θα συνεχίσουν να καλύπτονται.
«Όταν ζητάμε περισσότερα, ποια ανάγκη προσπαθούμε να καλύψουμε; Μας λείπει κάτι σήμερα ή φοβόμαστε ότι θα μας λείψει αύριο;»
Στόχος αυτού του εργαλείου είναι ο υπολογισμός του πραγματικού κόστους σε αταραξία των καταναλωτικών μας ονείρων.
Ας πάρουμε ως παράδειγμα την αγορά ενός πολυτελούς SUV με πενταετές δάνειο. Το κόστος είναι 45.000 ευρώ.
Στο σχετικό πεδίο της εφαρμογής μπορούμε να βάλουμε, ενδεικτικά, 30 ώρες άγχους ή υπερωριών και να επιλέξουμε τον «Υπολογισμό Ορίου Πλούτου».
Εδώ ο ψηφιακός Επίκουρος κάνει κάτι ενδιαφέρον. Ενώ οι τράπεζες σε ρωτούν αν αντέχει το εκκαθαριστικό σου, αυτός ρωτά πόση ζωή και πόση ψυχική γαλήνη πουλάς για να παρκάρεις ένα σιδερένιο κουτί έξω από μια καφετέρια!
Η εφαρμογή εμφανίζει έναν «Δείκτη Αυτάρκειας» και μια προειδοποίηση για το «άπειρο των κενών επιθυμιών». Ο δείκτης χρησιμεύει ως αφορμή για σκέψη, όχι ως αντικειμενική μέτρηση της αυτάρκειας.
Το εργαλείο επιχειρεί ένα ψηφιακό «τσεκ-απ ψυχής» πάνω σε τέσσερις ρίζες της ταραχής, ως άσκηση αυτοπαρατήρησης.
Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να σημειώσει
Με την επιλογή «Έκδοση Επικούρειου Συνταγολογίου» δεν παίρνει, βέβαια, συνταγή για Lexotanil. Παίρνει μια φιλοσοφική αφορμή για να εξετάσει ποιο από τα τέσσερα «φάρμακα» έχει περισσότερο ανάγκη σήμερα, ώστε να μη χάνει τον ύπνο του.
Η εφαρμογή εμφανίζει έναν «Δείκτη Ψυχικής Ειρήνης» και μια εξατομικευμένη καθημερινή άσκηση. Και εδώ οι αριθμοί είναι μέρος της άσκησης, όχι κλινική αξιολόγηση.
Η Μηχανή Επιλογισμού εξετάζει πώς περνάμε από το ορατό στο άδηλο, στο αόρατο, μέσω της αναλογίας, αντλώντας από την επικούρεια επιστημολογία και τα κείμενα του Φιλόδημου και του Λουκρητίου. Ένα έτοιμο παράδειγμα είναι «Η κίνηση της σκόνης στις ακτίνες του ήλιου».
Βλέπεις τους κόκκους της σκόνης να χορεύουν στο φως ενός σκοτεινού δωματίου; Αυτό είναι το ορατό σημείο. Στο λουκρήτειο παράδειγμα, η εικόνα βοηθά να συλλάβουμε την κίνηση των αόρατων σωματιδίων, των ατόμων, που συγκρούονται αδιάκοπα μέσα στο κενό. Καμία μαγεία, κανένα υπερφυσικό παραμύθι. Παρατήρηση και αναλογία.
Η διαδρομή παρουσιάζεται σε τέσσερα στάδια: φαινόμενο, αναλογία, άδηλο και έλεγχος της μη αντίκρουσης από τα φαινόμενα, της «ουκ αντιμαρτύρησης».
Η ενότητα περιλαμβάνει μια ημερήσια επιτομή και ένα κουίζ κατανόησης. Με την επιλογή «Νέος Στοχασμός» εμφανίζεται το αρχαίο κείμενο μαζί με τη μετάφρασή του. Είναι η καθημερινή μας πνευματική γυμναστική: ένα απόσπασμα για να ξεκινά η μέρα με λιγότερη ταραχή. Επίσης το ότι ελπίζουμε πως η μηχανή μάς έδωσε τη σωστή απάντηση δεν αποτελεί λόγο να πιστέψουμε ότι είναι σωστή.
Αυτό το κουμπί έχει έναν απλό στόχο: να μας θυμίζει ότι μπορούμε να αποσυνδεθούμε. Με την ενεργοποίηση της λειτουργίας «Λάθε βιώσας», σκοτεινιάζει αμέσως όλη η οθόνη. Αυτό είναι το αγαπημένο μου κουμπί. Τόσες εφαρμογές έχουν κουμπιά για να σε κρατούν μέσα. Εμείς βάλαμε το κουμπί του «Λάθε βιώσας»: το πατάς, μαυρίζει η οθόνη και σου θυμίζει ότι η ζωή είναι εκεί έξω, μακριά από τη βοή των σχολίων και των likes!
Θα κλείσω όπως άρχισα, δηλαδή με μια ιστορία.
Ο Χότζας, λέει η ιστορία, ήταν κάποτε δικαστής. Έρχεται ο πρώτος αντίδικος, του εξηγεί την υπόθεση, και ο Χότζας του λέει: «Ναι, δίκιο έχεις». Έρχεται ο δεύτερος, λέει ακριβώς τα αντίθετα, και ο Χότζας πάλι: «Δίκιο έχεις». Πετάγεται ένας τρίτος: «Μα δεν γίνεται Χότζα μου να έχουν και οι δύο δίκιο!». Και ο Χότζας γυρίζει και του λέει: «Κι εσύ δίκιο έχεις».
Οι σημερινές μηχανές, chatbots όπως τα λέμε, φέρνουν λίγο σε Χότζα. Έχουν σχεδιαστεί για να είναι βοηθητικά, ευγενικά, συνεργάσιμα και μερικές φορές το παρακάνουν κιόλας, ρέπουν εύκολα στο να μας επιβεβαιώνουν. «Ναι, σωστά το σκέφτεσαι». «Δίκιο έχεις». «Εξαιρετική παρατήρηση» λέει στην συμπαντική ανοησία που μόλις ξεστόμισες. Δεν είναι άδικο λοιπόν που τις χαρακτηρίζουν μηχανές κολακείας.
Μόνο που η φιλοσοφία δεν είναι υπηρεσία εξυπηρέτησης πελατών. Αν ο ψηφιακός Κήπος καταλήξει να μας λέει σε όλα «δίκιο έχεις», τότε το έχασε το παιχνίδι. Εμείς θέλουμε να μπορεί να μας λέει: «Αυτό δεν προκύπτει από τις πηγές». «Εδώ βιάζεσαι». «Αυτή η επιθυμία μήπως δεν είναι δική σου;». «Υπάρχει και άλλη εξήγηση».
Το ιδανικό, βέβαια, θα ήταν να μπορεί να πει και τη δυσκολότερη φράση για μια μηχανή που φτιάχτηκε με σκοπό να απαντά πάντα και για όλα: «Δεν ξέρω».
Σκοπός λοιπόν δεν είναι να υποκαταστήσουμε με έναν ψηφιακό Επίκουρο το μυαλό μας, αλλά να χρησιμοποιήσουμε το εργαλείο για να εξασκήσουμε λίγο καλύτερα το δικό μας.
Σε μια προηγούμενη ομιλία μου για τους κινδύνους της ΤΝ, είχα καταλήξει ότι χρειαζόμαστε επίγνωση και αυτογνωσία: ούτε να τη δαιμονοποιούμε ούτε να την κάνουμε αλάθητο θεό. Σήμερα θα έλεγα ότι μια επικούρεια τεχνητή νοημοσύνη, αν βέβαια έχει κάποιο νόημα, πρέπει να μας κάνει λίγο λιγότερο φοβισμένους, λίγο πιο δύσπιστους απέναντι στις βεβαιότητες, λίγο πιο προσεκτικούς στις επιθυμίες μας και τελικά λίγο πιο αυτάρκεις απέναντι στην ίδια. Κι ίσως η μεγαλύτερη επιτυχία του θα είναι όταν θα σου πει
«Ωραία. Φτάνει βρε για σήμερα. Κλείσε με τώρα και πάγαινε μια βόλτα, φάε κάτι απλό και μίλα με τους φίλους σου».
Γιατί αν χρειάζεσαι συνέχεια τον ψηφιακό Κήπο, κάτι έχουμε κάνει λάθος. Ο πραγματικός Κήπος, ευτυχώς, είναι εκτός της οθόνης μας.
Γ. Γιώτης – Συγγραφέας του βιβλίου Hoax: Οδηγός επιβίωσης στην εποχή της παραπληροφόρησης – Εκδότης Θύραθεν
Στο παραπάνω πόνημα βασίστηκε η ομιλία που έγινε τη Δευτέρα 28/9/2026 στους φίλους Επικούρειας Φιλοσοφίας Κήπος Θεσσαλονίκης με τίτλο “Η Επικούρεια μηχανή “
Αυτό και πολλά ακόμη νέα άρθρα σχετικά με τρόπους προστασίας για λάθη, προκαταλήψεις, παραπληροφόρηση, fake news, συνωμοσιολογία, αλλά και ενίσχυση της κριτικής σκέψης θα βρείτε στη σελίδα του βιβλίου μου στο facebook
by Αντικλείδι , https://antikleidi.com
Πολλές φορές οι ηλίθιοι είμαστε εμείς - επειδή αφήνουμε τις δικές μας σκέψεις να μας…
Ο Yann André LeCun (Γαλλοαμερικανός επιστήμων της πληροφορικής, καθηγητής στο New York University), και πρώην…
Η λογοκλοπή δεν είναι απλά μια παραβίαση των κανόνων, αλλά πλήττει την αξιοπιστία της επιστημονικής…
Η Τιμωρία των Επίκυκλων, αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο καθημερινού Ορθολογισμού, που μας προστατεύει όταν αναγκαζόμαστε…
O Herbert Spencer (1820 – 1903) γεννήθηκε στο Derby της Αγγλίας και δεν έλαβε επίσημη…
Ένας διάλογος μεταξύ τριών ατόμων που διερευνούν το διαχρονικό ερώτημα κατά πόσο οι άνθρωποι μπορούν…