Ουμπέρτο Έκο - Ο κόσμος είναι ένα βιβλίο: συμβολισμός και αλληγορία στον μεσαίωνα


Ο μεσαιωνικός άνθρωπος ζει σε έναν κόσμο γεμάτο από σημασίες, παραπομπές, υπερφυσικές αισθήσεις, εκδηλώσεις του θεού στα πράγματα, σε μια φύση που μιλά διαρκώς μια εραλδική γλώσσα στην οποία ένα λιοντάρι δεν είναι μόνο ένα λιοντάρι, μια καρυδιά δεν είναι μόνο μια καρυδιά, ένας ιππόγρυπας είναι κανονικό λιοντάρι επειδή ως τέτοιο αποτελεί σημάδι μιας υπέρτατης αλήθειας.

Για να εξηγήσουμε αυτή την μυθική τάση θα πρέπει ίσως να σκεφτούμε τον μεσαιωνικό συμβολισμό σαν μια λαϊκή, παραμυθική διαφυγή από την πραγματικότητα. Οι «σκοτεινές εποχές» κατά τα χρόνια του πρώιμου μεσαίωνα είναι τα χρόνια της παρακμής των πόλεων, της επιδείνωσης των συνθηκών στην ύπαιθρο, των λιμών, των επιδρομών, της πανούκλας ή της βουβωνικής πανώλους, της πρόωρης θνησιμότητας.

Νευρωτικά φαινόμενα όπως ο φόβος για την έλευση της χιλιετίας δεν επιβεβαιώνονται με δραματικούς και απελπισμένους όρους για τα οποία μιλά ο μύθος, αλλά εάν ο μύθος δημιουργήθηκε είναι επειδή τροφοδοτούσε μια θεμελιώδη ενδημική κατάσταση άγχους και ανασφάλειας.

Ο μοναχισμός ήταν ένας τύπος κοινωνικής λύσης που περιείχε εγγύηση κοινοτικής συνοχής και ηρεμίας: όμως η επεξεργασία ενός συμβολικού ευρετηρίου μπορεί να δημιούργησε μια φαντασιακή αντίδραση στο αίσθημα της κρίσης

Στο συμβολικό όραμα της φύσης, ακόμα και στις πιο εκφοβιστικές διαστάσεις της γίνεται ένα αλφάβητο με το οποίο ο δημιουργός μιλά για την τάξη του κόσμου, για τα υπερφυσικά αγαθά για τα βήματα που πρέπει να γίνουν προς την επιστροφή στην προέλευση του κόσμου με τρόπο προκαθορισμένο για την απόκτηση των ουράνιων προνομίων.

Τα πράγματα μπορούν να εμπνεύσουν δυσπιστία εξαιτίας της αταξίας τους, της ρευστότητάς τους, της ουσιαστικής εμφανούς εχθρότητάς τους: αλλά κάτι δεν είναι έτσι όπως φαίνεται, είναι σημάδι κάποιου άλλου πράγματος, η ελπίδα μπορεί να επιστρέφει στον κόσμο γιατί ο κόσμος είναι ο διάλογος τον οποίο ο θεός ανοίγει με τον άνθρωπο.


Ο πρώιμος χριστιανισμός εκπαιδεύτηκε στη συμβολική παράδοση των αρχών της πίστης το έκανε αυτό για λόγους πρόνοιας κρύβοντας για παράδειγμα  τη μορφή του Σωτήρα κάτω από την εικόνα του ψαριού, προκειμένου να διαφύγει μέσω της κρυπτογραφίας τους κινδύνους των διωγμών. Αλλά επέδειξε μια φαντασιακή και διδασκαλική ικανότητα, οι οποίες φαίνεται ότι  συνυπάρχουν αρμονικά στον μεσαιωνικό άνθρωπο.

Και από την άλλη πλευρά, είναι εύκολο για τους κοσμικούς να μετατρέπουν σε εικόνες τις αλήθειες που καταφέρνουν να αντιλαμβάνονται, σιγά σιγά θα γίνονται και οι ίδιοι επεξεργαστές του δόγματος, θεολόγοι, δάσκαλοι που θα μεταφράζουν σε εικόνες τις έννοιες που ο κοινός άνθρωπος δεν θα μπορούσε να αντιληφθεί εάν τις είχε προσεγγίσει μέσα από την ακρίβεια της θεολογικής εντύπωσης, εξ ου και η μεγάλη εκστρατεία για την εκπαίδευση των κοσμικών μέσω της τέρψης, της μορφής και της αλληγορίας, μέσω της ζωγραφικής «που είναι η γραμματεία των λαϊκών», καθώς και των αναλφάβητων, η συμβολιστική πνευματικότητα εισάγεται περιέργως στον τρόπο σκέψης του μεσαιωνικού ανθρώπου, συνηθισμένου να προχωρά κατά τις επιταγές μιας γενετικής ερμηνείας των πραγματικών διεργασιών σύμφωνα με μια αλυσίδα αιτιών και αποτελεσμάτων.

Μιλάμε για ένα «βραχυκύκλωμα του πνεύματος» της σκέψης που δεν αναζητά τη σχέση ανάμεσα σε δύο πράγματα ακολουθώντας τις αιτιακές τους συνδέσεις, αλλά την αναζητά με ένα απότομο άλμα. Αυτό το βραχυκύκλωμα θεμελιώνει, για παράδειγμα, ότι το λευκό, το κόκκινο, το πράσινο είναι καλοκάγαθα χρώματα, ενώ το κίτρινο και το μαύρο σημαίνουν πόνο και τιμωρία, ή δηλώνει το λευκό ως σύμβολο του φωτός και της αιωνιότητας, της καθαρότητας και της αγνότητας.

Η στρουθοκάμηλος γίνεται σύμβολο της δικαιοσύνης, γιατί τα φτερά της, τέλεια και πανόμοια, παραπέμπουν στην ιδέα της ενότητας. Μόλις γίνεται αποδεκτή η παραδοσιακή αντίληψη ότι ο πελεκάνος τρέφει τα παιδιά του ραμφίζοντας το στήθος του, κόβοντας μικρά κομματάκια για να τα ταΐσει, αυτό γίνεται σύμβολο του Χριστού, ο οποίος δωρίζει το σώμα του, προσφέρει το ίδιο του το αίμα για την ανθρωπότητα, και την ίδια του τη σάρκα ως τροφή θείας ευχαριστίας. O μονόκερως που αφήνεται να συλληφθεί, εάν νιώσει έλξη για μια παρθένο στο στήθος της οποίας θα ακουμπήσει το κεφάλι του, γίνεται διπλά χριστολογικό σύμβολο, ως η εικόνα του μονογενή Υιού του θεού, που γεννήθηκε από το στήθος της Μαρίας, και από τη στιγμή που γίνεται σύμβολο, γίνεται πιο αληθινό από τη στρουθοκάμηλο και τον πελεκάνο. Αυτές οι εικόνες είναι αλληγορίες και η αλληγορία είναι μια συζήτηση που θα έπρεπε επίσης να λαμβάνεται υπόψη με την κυριολεκτική της σημασία αν όχι να εξηγείται υπό τη λογική ότι κάτω από αυτή την ιστορία βρίσκεται μια άλλη σημασία: το κείμενο λέει πάντα κάτι διαφορετικό από αυτό που φαίνεται να λέει.

Ακόμα και οι Έλληνες εξέταζαν αλληγορικά τον Όμηρο καθώς ένα ποιητικό ή θρησκευτικό κείμενο βασίζεται στην αρχή σύμφωνα με την οποία ένα πράγμα είναι αυτό που λέγεται και ένα άλλο είναι εκείνο που εννοείται· είναι μια ιδέα αρκετά αρχαία και αυτή η ιδέα χαρακτηρίζεται κοινώς είτε ως αλληγορία είτε ως συμβολισμός. Ο μεταφυσικός συμβολισμός έχει επομένως τις ρίζες του στην αρχαιότητα και οι μεσαιωνικοί άνθρωποι παρουσίασαν τον Ρωμαίο φιλόσοφο και αστρονόμο του 5ου αιώνα Μακρόβιο, σύμφωνα με τον οποίο τα πράγματα αντανακλούν την ομορφιά τους  σαν άλλος καθρέφτης το μοναδικό πρόσωπο της θεότητας [Ενύπνιον Σκιπιωνος 1,14).

Ένα  παρόμοιο δόγμα θα πρέπει να είχε φυσικά απήχηση στο περιβάλλον της νεοπλατωνικής σκέψης. Εκείνος που προτείνει στον μεσαίωνα τον μεταφυσικό συμβολισμό στην πιο ελκυστική μορφή του είναι σύμφωνα με το μοντέλο του ψευδο-Διονύσιου, ο Ιωάννης Σκώτος Εριγένης. Γι’ αυτόν, ο κόσμος φαίνεται ως μια μεγαλειώδης εκδήλωση του θεού προς τις πρωταρχικές αιτίες και την αιωνιότητα και από αυτές προς τις αισθητές ομορφιές:

«πιστεύω ότι δεν υπάρχει κανένα ορατό πράγμα και σώμα που δεν σηματοδοτεί κάτι ενσώματο και ευφυές» [Περί φύσεωνV, 3, PL122, col. 865-866).

Στον Ούγκο του Σαν Βιτόρε (περί το 1096-1141), ηγούμενο και διευθυντή της παρισινής σχολής από την οποία παίρνει το όνομα, βρίσκουμε μια άλλη ερμηνεία του μεταφυσικού συμβολισμού. Για τον αποκρυφισμό του 12ου αιώνα, ο κόσμος μοιάζει σχεδόν σαν «ένα βιβλίο γραμμένο με το χέρι του θεού» [De tribus diebus, PL 176, col. 814) και η ευαισθησία στην ομορφιά του ίδιου του ανθρώπου εναποτίθεται ουσιαστικά στην ανακάλυψη της κατανοητής ομορφιάς.

Οι χαρές της όρασης, της ακοής, της όσφρησης, της αφής, μας ανοίγουν την πόρτα στην ομορφιά του κόσμου για να μας κάνουν να ανακαλύψουμε σε αυτόν τη σκέψη του θεού:

«Όλα τα ορατά αντικείμενα προτείνονται ως σημασία και δήλωση των αόρατων πραγμάτων, διδάσκοντάς μας μέσω της όρασης με τρόπο συμβολικό, δηλαδή εικονιστικό [...] επειδή στην ουσία η ομορφιά των ορατών πραγμάτων συνίσταται στη μορφή τους [...] η ορατή ομορφιά είναι εικόνα της αόρατης ομορφιάς» (Περί ουρανίου ιεραρχίας, PL175, col. 978 και 954).

***

Αντικλείδι , https://antikleidi.com

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -


- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -

Leave a Reply

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.